Historia

Itzuli

Valdespina ez da orube zahar bat. Orube berri samarra da, XVIII. mendearen erdialdekoa. Jauregia Valentziako artzapezpiku eta inkisidore nagusia izan zen Andrés de Orbe y Larreategui jaunaren babespean eraiki zen; XVIII. mendearen lehen herenean eragin handia izan zuen gizona, hain zuzen ere.

Orubeari buruzko informazio iturri nagusia etxeko agiritegia izan beharko litzateke. Agiritegi hori Iturriza jaunak antolatu zuen, baina, tamalez, ez digu ezer azaltzen jauregiko egile ez inguruabarren inguruan. Ez dago horiei buruzko agiririk, horrenbestez, ondorioak behin-behinekoak dira.

Orbetarrak Angiozakoak dira (Gipuzkoa). Artzapezpikuaren aurreko belaunaldikoek inguru horretatik alde egin zuten eta Ermua hirira bizitzera joan ziren. Hiltzera zihoanean artzapezpikuak bere jaioterrian jauregi bat eraikitzeko asmoa izan zuen, baita hilobi bat ziurtatzekoa ere; gainera, eliza nagusia legatu ugariz hornitu behar izan zuen.

Izan ere, artzapezpikuak bere senitartekoentzako titulua lortu zuen: Valdespinako markesgoarena, eta orain aztergai dugun jauregia eraikitzea agindu zuen. Era berean, elizan izango zuen hilobia finantzatu zuen eta bertan ere kapera bat ireki zuen, Enkarnazioko Andre Mariarena (Andre Maria Doloretakoarena ere segur aski) eta, kanpandorrearen ustezko egilea da.

Gutxi gorabehera baino ez dakigu noiz agindu zuen jauregia eraikitzea. Tradizioaren arabera, artzapezpikuak ez zuen jauregia bukatuta ikusi, lehenago hil zelako, 1740. urtean, alegia. Baina zalantzarik ez dago jauregia 1759.ean bukatuta zegoela.

Joseph de Zuaznabar arkitekto jaunak, «Hermuako Jauretxean», besteak beste, egindako obrei buruz egin zuen zinpeko aitorpen batetik dugu horren berri.

Zalantzarik ez dago Valdespina jauregia XVIII. mendeko (eta eraikin mota honetako) ohiko antolamenduekin bat datorrena, orduan agindu baitzion Orbek Zuaznabarri jauregia eraikitzea eta hala egin zuen arkitektoak.

Egia da Valdespina Euskadiko etxe eta monumentuen arkitekturarekin parekatzen dela. Hori dela eta, uste dugu obraren trazatzaileak euskal arkitekto bat izan behar zuela, nahiz eta artzapezpikuak bere artxidiozesian kontratatu eta inoiz identifikatu ez den trazatzaile valentziarrarena dela uste izateko joera egon. Dena den, ez dugu hori irizteko zio nahikorik. Zuaznabar ez da hargin hutsa; trazatzen dakien maisu garrantzitsua da, adituen iritziak aintzat hartu zituena, Iberori kontseiluak eman zizkiona... Argi eta garbi dago jauregi ermuarraren kupula arrotz samarra dela Euskadiko etxeen inguruko arkitekturan, baina nahiko ondo finkatua borboitarren arkitekturan. Trazatzailea nor den ez dakigun bitartean, Valdespinako kupulak kezka handia izaten jarraituko du. Madrileko Errege Jauregiko kupula giltza izan daiteke.

XIX. mende osoan zehar Valdespinako titulua gorabehera politikoetan nahastuta ibili zen eta horiek, hain zuzen ere, funtsezkoak dira jauregiak historian zehar izan duen esanahian eta horren biografia fisikoan ere. Eraikinaren balio historikoetako bat da.

Valdespinak hainbat zorigaitz jasan egin ditu, hala ere, jauregiaren barne eta kanpo itxura ederrak berdin iraun du. Lehenengo karlistaldian gertatutako sutearen ondorioz, Valdespinatarrek lana zertxobait berreraiki behar izan zuten. 80ko hamarkadaren hasierara arte jauregiak bizilagunak izan ditu, nola edo hala.

Valdespina orubearen semerik odol garbikoenen artean lehenik eta behin sortzailea aipatu behar dugu, Andrés de Orbe y Larreátegui jauna (1672 1740), alegia. Artzezpikuak (gorago adierazitako karguez gain, Gaztelako Kontseiluko buru izan zen) Felipe V.etik jaso zuen Valdespinako markesaren titulua, bere anaia zen Juan de Orberen (1736) semearentzat, Andrés Agustín de Orbe y Zarauz jaunarentzat, hain zuzen ere.

XIX. mendean, Valdespinatarrak maila gorenean egon ziren Bizkaian, batez ere arlo politiko eta militarrean. Valdespinako hirugarren markesa zen José María de Orbe y Elio, «El Manchuelo» ezizena zuena, Bizkaian karlismoaren alde agertu ziren buruzagi lehiatsuenetako bat izan zen. Bilboko lehenengo setioan esku hartu zuen, 1836an. Urte gutxi ziren Gernikako Batzar Etxeko obren sustatzaile ausartenetariko bat bilakatu zela.

Familiako beste kide batek, Valdespinako IV. markesa zen Juan Nepomuceno Orbe y Mariaca jaunak, eginkizun garrantzitsua bete zuen lehenengo karlistaldian.

Urte batzuk ondoren, bigarren karlistaldian, Bilbo berriro ere setiatu zutenean (1874), Cándido eta José María Orbe y Gaytán de Ayala anaiak nabarmendu ziren... Bizkaiko orube gutxik eskaini dizkiote hainbeste gizon ospetsu Euskadiko historia politiko eta militarrari, XIX. mendean. Gaur egun Ermua herria da eraikinaren jabe, Montevillako baroigo tituluaren oinordekoei erosi baitzitzaien jauregia.

Valdespina jauregiko barrualdeari buruzko azalpena honako lan honetatik hartu da: "Euskadiko Monumentuak: Bizkaia". III. Liburukia. 1985eko Edizioa. Elexpuru argitaletxeak Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailerako argitaratua.

Gora

Udala menu